ચેક બાઉન્સ થાય તો શું કરવું? – NI Act Section 138 હેઠળ સંપૂર્ણ માર્ગદર્શન

આજના સમયમાં નાણાકીય વ્યવહારોમાં ચેકનો ઉપયોગ સામાન્ય છે. વેપાર, વ્યક્તિગત ઉધાર, વ્યવસાયિક લેવડદેવડ અથવા અન્ય કાયદેસર નાણાકીય જવાબદારી ચૂકવવા માટે આપવામાં આવેલ ચેક બેંક દ્વારા પરત કરવામાં આવે ત્યારે તેને સામાન્ય ભાષામાં “ચેક બાઉન્સ” (Cheque Bounce) કહેવામાં આવે છે.

ભારતમાં ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં ચેક બાઉન્સ માટે Negotiable Instruments Act, 1881 ની Section 138 હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહી થઈ શકે છે. જોકે, દરેક પરત થયેલા ચેકના કિસ્સામાં આપમેળે Section 138 લાગુ પડે એવું નથી. કાયદામાં નિર્ધારિત શરતો અને પ્રક્રિયાનું પાલન જરૂરી છે.

આ લેખમાં ચેક બાઉન્સ થયા પછીની સામાન્ય કાનૂની પ્રક્રિયા સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સમજાવવામાં આવી છે.

ચેક બાઉન્સ એટલે શું?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા આપવામાં આવેલ ચેક બેંકમાં રજૂ કરવામાં આવે અને બેંક કોઈ કારણસર તેનું પેમેન્ટ ન કરે તથા ચેક પરત કરે, ત્યારે તેને Cheque Dishonor અથવા Cheque Bounce કહેવાય છે.

ચેક પરત થવાના વિવિધ કારણો હોઈ શકે છે, જેમ કે:

• ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ ન હોવું
• Account Closed
• Payment Stopped by Drawer
• Signatureમાં તફાવત
• Account સંબંધિત અન્ય સમસ્યા
• ચેકની માન્યતા અથવા રજૂઆત સંબંધિત સમસ્યા

ચેક પરત થવાનું ચોક્કસ કારણ બેંક દ્વારા આપવામાં આવતા Cheque Return Memoમાં દર્શાવવામાં આવે છે.

Section 138, Negotiable Instruments Act શું છે?

Negotiable Instruments Act, 1881 ની Section 138 ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં ચેકના dishonor માટે કાનૂની જવાબદારી નક્કી કરે છે.

સામાન્ય રીતે Section 138 લાગુ થવા માટે નીચેના મુખ્ય તત્ત્વો મહત્વપૂર્ણ છે:

ચેક કોઈ કાયદેસર રીતે વસૂલ કરી શકાય તેવી દેવાની રકમ અથવા અન્ય કાયદેસર જવાબદારીના સંપૂર્ણ અથવા આંશિક ચુકવણી માટે આપવામાં આવેલ હોવો જોઈએ.

ચેક બેંકમાં કાયદા મુજબની સમયમર્યાદામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હોવો જોઈએ.

ચેક બેંક દ્વારા dishonor થયો હોવો જોઈએ.

ચેક આપનારને કાયદામાં નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં લેખિત demand notice આપવામાં આવવી જોઈએ.

Notice મળ્યા પછી કાયદા મુજબની સમયમર્યાદામાં ચુકવણી ન થાય તો યોગ્ય કોર્ટમાં complaint દાખલ કરવાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

અટલે માત્ર “ચેક બાઉન્સ થયો” એટલા માટે Section 138નો કેસ આપમેળે બની જાય એવું નથી.

ચેક બાઉન્સ થયા પછી સૌપ્રથમ શું કરવું?

ચેક બાઉન્સ થાય ત્યારે પ્રથમ તબક્કે નીચેના દસ્તાવેજો સાચવી રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે:

• Original cheque
• Bank return memo
• Cheque depositની વિગતો
• Bank statement
• સંબંધિત agreement અથવા transaction documents
• Invoice અથવા bill, જો લાગુ પડે
• Loan અથવા payment સંબંધિત records
• WhatsApp, Email અથવા અન્ય સંબંધિત communication
• અગાઉ થયેલી ચુકવણીની વિગતો

આ દસ્તાવેજો આગળની કાનૂની કાર્યવાહી માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

Bank Return Memo શું છે?

બેંક ચેકનું payment ન કરે ત્યારે સામાન્ય રીતે Cheque Return Memo આપે છે. તેમાં ચેક પરત થવાનું કારણ દર્શાવવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, “Funds Insufficient” અથવા અન્ય dishonor reason દર્શાવવામાં આવી શકે છે.

આ return memo ચેક બાઉન્સ સંબંધિત આગળની કાર્યવાહી માટે મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ બની શકે છે.

ચેક બાઉન્સની Legal Notice શું છે?

Section 138 હેઠળની પ્રક્રિયામાં, ચોક્કસ કાનૂની શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે ચેક આપનાર વ્યક્તિને લેખિત demand notice દ્વારા ચેકની રકમ ચૂકવવાની માંગ કરવામાં આવે છે.

Noticeમાં સામાન્ય રીતે નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:

• ચેકની વિગતો
• ચેકની રકમ
• ચેક કયા વ્યવહાર અથવા જવાબદારી માટે આપવામાં આવ્યો હતો તેની વિગતો
• ચેક dishonor થયાની માહિતી
• Bank Return Memoની વિગતો
• બાકી રકમની ચુકવણીની માંગ
• કાયદા મુજબની કાર્યવાહી અંગેની માહિતી

Notice યોગ્ય સમયમર્યાદામાં મોકલવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

Legal Notice માટે કેટલો સમય હોય છે?

Negotiable Instruments Act હેઠળ Section 138ની પ્રક્રિયામાં સમયમર્યાદાનું વિશેષ મહત્વ છે.

ચેક dishonor અંગે બેંક પાસેથી માહિતી મળ્યા પછી કાયદામાં નિર્ધારિત સમયગાળામાં ચેક આપનારને લેખિત demand notice મોકલવાની હોય છે.

Notice પ્રાપ્ત થયા પછી પણ ચુકવણી માટે કાયદા મુજબનો સમય આપવામાં આવે છે.

જો તે સમયગાળામાં ચુકવણી કરવામાં ન આવે, તો ત્યારબાદ કાયદામાં નિર્ધારિત limitation periodની અંદર યોગ્ય કોર્ટમાં complaint દાખલ કરવાની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

નોંધ: Limitationની ગણતરી ચોક્કસ તારીખો અને પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત હોવાથી દરેક કેસમાં datesનું અલગથી ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

Legal Notice મળ્યા પછી શું કરવું?

જો કોઈ વ્યક્તિને ચેક બાઉન્સ અંગે legal notice મળે, તો તેને અવગણવી યોગ્ય નથી.

Notice મળ્યા પછી:

Noticeમાં જણાવેલી હકીકતો તપાસવી.

ચેક ખરેખર આપ્યો હતો કે નહીં તે તપાસવું.

ચેક કયા વ્યવહાર માટે આપવામાં આવ્યો હતો તે તપાસવું.

કોઈ રકમ પહેલેથી ચૂકવવામાં આવી છે કે નહીં તે તપાસવું.

Bank records અને transaction documents તપાસવા.

જો જરૂરી હોય તો કાનૂની જવાબ (Reply) આપવાની યોગ્ય કાર્યવાહી કરવી.

લાગુ પડતી સમયમર્યાદાઓનું ધ્યાન રાખવું.

Notice મળવી એટલે વ્યક્તિ આપમેળે દોષિત થઈ જાય એવું નથી. કેસના તથ્યો અને ઉપલબ્ધ પુરાવા મહત્વપૂર્ણ હોય છે.

Security Cheque બાઉન્સ થાય તો શું?

ઘણા વ્યવહારોમાં Security Cheque આપવામાં આવે છે. પરંતુ માત્ર “Security Cheque” તરીકે ઓળખાવવાથી Section 138નો પ્રશ્ન આપમેળે નક્કી થતો નથી.

મુખ્ય પ્રશ્ન એ હોય છે કે ચેક રજૂ કરવામાં આવ્યો ત્યારે તેની પાછળ કોઈ legally enforceable debt અથવા liability હતી કે નહીં અને Section 138ની અન્ય કાનૂની શરતો પૂર્ણ થાય છે કે નહીં.

તેથી security cheque સંબંધિત દરેક કેસ તેના ચોક્કસ facts અને documentsના આધારે જોવો જરૂરી છે.

Stop Payment કરેલા ચેકનું શું?

કેટલાક કિસ્સામાં ચેક આપનાર વ્યક્તિ બેંકને payment stop કરવા સૂચના આપે છે. આવા ચેક dishonor થાય ત્યારે પણ Section 138નો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.

પરંતુ અહીં પણ માત્ર “Stop Payment” થયેલું હોવું પૂરતું નથી. ચેક કાયદેસર દેવા અથવા જવાબદારી માટે હતો કે નહીં તથા Section 138ની અન્ય આવશ્યક શરતો પૂર્ણ થાય છે કે નહીં તે મહત્વપૂર્ણ બને છે.

ચેક બાઉન્સ કેસમાં કયા પુરાવા મહત્વપૂર્ણ છે?

કેસના facts પ્રમાણે નીચેના પુરાવા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે:

1. Original Cheque
મૂળ ચેક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ છે.

2. Bank Return Memo
ચેક શા માટે dishonor થયો તેની માહિતી આપે છે.

3. Transaction Records
Bank statement, receipts, invoices અથવા અન્ય નાણાકીય records ઉપયોગી થઈ શકે છે.

4. Written Agreement
Loan agreement, sale agreement, business agreement વગેરે, જો લાગુ પડે.

5. Communication Records
Email, messages અથવા અન્ય વ્યવહાર સંબંધિત communication કેસના facts સમજવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

ચેક બાઉન્સ કેસમાં કોર્ટની પ્રક્રિયા કેવી રીતે આગળ વધી શકે?

Section 138ની કાર્યવાહી સામાન્ય રીતે criminal complaintના સ્વરૂપમાં આગળ વધી શકે છે.

કેસની પ્રક્રિયામાં પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નીચેના તબક્કાઓ આવી શકે છે:

ચેક dishonour → Legal Demand Notice → ચુકવણી માટે કાયદેસર સમય →Complaint → Court Proceedings → Evidence → Defense → Arguments → Judgment

ચોક્કસ પ્રક્રિયા કેસના facts, કોર્ટના આદેશો અને લાગુ કાયદા અનુસાર અલગ હોઈ શકે છે.

ચેક બાઉન્સ કેસમાં સમાધાન થઈ શકે?

ઘણા cheque dishonor mattersમાં પક્ષકારો વચ્ચે settlement/compoundingનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે.

જો બંને પક્ષો વચ્ચે સમાધાન થાય, તો કોર્ટ સમક્ષ યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા દ્વારા તેની જાણ કરી શકાય છે.

પરંતુ settlementની શરતો, ચુકવણીની રીત અને કોર્ટમાં કરવાની કાર્યવાહી યોગ્ય રીતે નક્કી કરવી જરૂરી છે.

ચેક બાઉન્સ કેસમાં સજા શું હોઈ શકે?

Section 138 હેઠળ દોષ સાબિત થાય તો કાયદામાં સજા અને/અથવા દંડની જોગવાઈ છે.

સજા સંબંધિત ચોક્કસ પરિણામ કેસના facts, evidence, defense, ચુકવણી, settlement અને કોર્ટના નિર્ણય પર આધારિત હોય છે.

તેથી “દરેક cheque bounce caseમાં ચોક્કસ આટલી જ સજા થાય છે” એવું સામાન્ય રીતે કહેવું યોગ્ય નથી.

ચેક બાઉન્સ કેસમાં સામાન્ય ભૂલો

ચેક બાઉન્સના મામલામાં કેટલીક સામાન્ય ભૂલો ટાળવી જોઈએ:

• Bank Return Memo સાચવી ન રાખવું
• Legal Notice મોકલવામાં સમયમર્યાદાની અવગણના કરવી
• Noticeમાં ખોટી અથવા અધૂરી માહિતી આપવી
• મહત્વપૂર્ણ transaction documents સાચવી ન રાખવા
• Legal Noticeને સંપૂર્ણપણે અવગણવી
• Limitation periodની ગણતરી ન કરવી
• માત્ર મૌખિક વ્યવહાર પર આધાર રાખવો
• Security Cheque અને legally enforceable liability વચ્ચેનો તફાવત ન સમજવો

ચેક બાઉન્સથી બચવા માટે શું ધ્યાન રાખવું?

ચેક આપનાર વ્યક્તિએ:

• ખાતામાં પૂરતી રકમ ઉપલબ્ધ છે તેની ખાતરી કરવી
• ચેકની વિગતો ધ્યાનપૂર્વક ભરવી
• Signature યોગ્ય રાખવી
• Stop Payment અથવા account closure જેવા પગલાંના કાનૂની પરિણામો સમજવા
• વ્યવહાર સંબંધિત documents સાચવી રાખવા

અને ચેક સ્વીકારનાર વ્યક્તિએ પણ transaction અને payment સંબંધિત records યોગ્ય રીતે સાચવવા જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

Cheque Bounce માત્ર બેંકિંગ સમસ્યા નથી; ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓમાં તે Negotiable Instruments Act, 1881 ની Section 138 હેઠળ કાનૂની કાર્યવાહીનું કારણ બની શકે છે.

ચેક બાઉન્સ થયા પછી Bank Return Memo, Legal Notice, Noticeની સમયમર્યાદા, ચુકવણી માટેનો સમય અને Complaintની limitation જેવા દરેક તબક્કાનું મહત્વ છે.

સાથે જ, દરેક cheque bounce matterમાં Section 138 લાગુ પડે એવું નથી. કાયદેસર દેવું અથવા જવાબદારી, ચેકનો હેતુ, dishonourનું કારણ, રજૂઆતની તારીખો અને ઉપલબ્ધ પુરાવા જેવા મુદ્દાઓનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.

આથી ચેક બાઉન્સ સંબંધિત કોઈપણ વિવાદમાં ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો અને ચોક્કસ હકીકતોના આધારે કાનૂની સ્થિતિ સમજવી જરૂરી છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

1. ચેક બાઉન્સ એટલે શું?

બેંક દ્વારા ચેકનું payment ન કરવામાં આવે અને ચેક પરત કરવામાં આવે ત્યારે તેને સામાન્ય રીતે cheque dishonor અથવા cheque bounce કહેવાય છે.

2. Section 138 શું છે?

Negotiable Instruments Act, 1881ની Section 138 ચોક્કસ કાનૂની શરતો પૂર્ણ થાય ત્યારે cheque dishonor માટે કાર્યવાહી અંગે જોગવાઈ કરે છે.

3. ચેક બાઉન્સ થયા પછી legal notice જરૂરી છે?

Section 138ની કાર્યવાહી માટે કાયદામાં નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં લેખિત demand notice આપવાની પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ છે.

4. Legal Notice મળ્યા પછી શું કરવું?

Noticeની વિગતો અને સંબંધિત transaction documents તપાસવા જોઈએ અને લાગુ પડતી સમયમર્યાદાને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય જવાબ અથવા અન્ય કાનૂની કાર્યવાહી અંગે નિર્ણય લેવો જોઈએ.

5. Security cheque માટે પણ Section 138 લાગુ પડી શકે?

ચોક્કસ circumstancesમાં પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે. તેનો નિર્ણય ચેક પાછળની legally enforceable liability અને કેસના અન્ય factsના આધારે થાય છે.

6. શું cheque bounce matterમાં settlement થઈ શકે?

હા, લાગુ કાયદા અને કોર્ટની પ્રક્રિયા અનુસાર પક્ષકારો વચ્ચે settlement/compoundingનો વિકલ્પ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે.

કાનૂની નોંધ: આ લેખ માત્ર સામાન્ય કાનૂની જાગૃતિ અને શૈક્ષણિક માહિતી માટે છે. તે કોઈ ચોક્કસ કેસ માટે કાનૂની સલાહ માનવો નહીં. કાયદા અને ન્યાયિક નિર્ણયો સમયાંતરે બદલાઈ શકે છે; તેથી ચોક્કસ કેસમાં તથ્યો અને લાગુ કાયદાના આધારે કાનૂની અભિપ્રાય લેવો જરૂરી છે.